Εκδήλωση αφιερωμένη στον Vito Domenico Palumbo
Το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών, σε συνεργασία με τον Πολιτιστικό Σύλλογο Γειτονία και το Casa Museo della civiltà contadina e della cultura Grika, με την ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας 2026, σε εκδήλωση αφιερωμένη στον/στην Vito Domenico Palumbo. Πρωτοπόρος ταξιδευτής της ελληνοσαλεντίνικης γλώσσας: από την Καλημέρα στην Αθήνα – Αλεξάνδρεια – Κωνσταντινούπολη. Πέμπτη 19 Φεβρουαρίου – Ώρα 18:30 στο Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο (Πατησίων 47) με ταυτόχρονη διερμηνεία.
Είσοδος ελεύθερη με απαραίτητη προεγγραφή
Θα συμμετάσχουν μελετητές της γκρίκο/γκρέκο γλώσσας και πολιτισμού: Francesca Licci, Χριστίνα Πετροπούλου, Γιάννης Σιδηροκαστρίτης, Luigi Tommasi, Salvatore Tommasi
Silvano Palamà, Πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου «Γειτονία»
Την εκδήλωση θα τιμήσει με την παρουσία της η Μαρία Φαραντούρη
Με την ευγενική συμμετοχή του μουσικού συγκροτήματος Encardia
Vito Domenico Palumbo (1854–1918) Λόγιος με πολυσχιδή προσωπικότητα και ανήσυχο πνεύμα, ο Vito Domenico Palumbo κατέγραψε από τη ζωντανή φωνή του λαού στα ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο παραμύθια, ποιήματα, διηγήματα, νανουρίσματα, παροιμίες και εκφράσεις στα γκρίκο και στη λετσεζική διάλεκτο, που οι άνθρωποι «cu ddoi lingue» γνώριζαν και μετέδιδαν προφορικά επί αιώνες. Για περίπου τέσσερις δεκαετίες ο Palumbo πραγματοποίησε μια επιτόπια έρευνα αντίστοιχη με εκείνη των Αδελφών Grimm στη Γερμανία, με τον ίδιο στόχο: τη γνώση και την ανάδειξη της λαϊκής γλώσσας και κουλτούρας. Υπήρξε συγγραφέας πολλών και αξιόλογων ποιημάτων, ανάμεσά τους και μιας Mattinata, γνωστής με το όνομα Kalinnìtta. Συνέβαλε καθοριστικά στη γνωστοποίηση της ελληνόφωνης περιοχής του Σαλέντο στην Ιταλία, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, καθώς και στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Από τα χειρόγραφα που φυλάσσονται στο Σαλέντο εκδόθηκαν τέσσερις τόμοι, συγκεντρωμένοι σε κασετίνα, που περιλαμβάνουν παραμύθια, τραγούδια (ερωτικά, εργατικά, σατιρικά, μοιρολόγια), νανουρίσματα, παροιμίες και ιδιωματικές εκφράσεις. Την επιστημονική επιμέλεια και μελέτη του υλικού ανέλαβαν οι Salvatore Tommasi, Salvatore Sicuro και Francesca Licci, ενώ τις εκδόσεις επιμελήθηκε και υλοποίησε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ghetonìa.
Ο Palumbo είχε παρουσιάσει στην Ελλάδα, σε μια ιστορική διάλεξη που έδωσε το 1894 στον Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός της Αθήνας, την ύπαρξη των δύο ελληνόφωνων γλωσσικών νησίδων στην Ιταλία: της Bovesia στην περιοχή του Ασπρομόντε και της Grecìa Salentina. Την ίδια περίοδο ανέπτυξε ένα εκτεταμένο δίκτυο αλληλογραφίας με συγγραφείς και μελετητές όχι μόνο στην Ιταλία και την Ελλάδα, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Χρησιμοποιούσε καθημερινά επτά γλώσσες και γνώριζε, σε διαφορετικό βαθμό, περισσότερες από είκοσι. Ωστόσο, η μητέρα πατρίδα Ελλάδα ασκούσε πάντα ιδιαίτερη έλξη στον λόγιο από το Calimera.
Στα τέλη του 19ου αιώνα η Κωνσταντινούπολη ήταν ακόμη ελληνική. Για αρκετά χρόνια, μεταξύ 19ου και 20ού αιώνα, ο Palumbo μετέφερε στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως τα χειρόγραφα τετράδιά του, αφού πρώτα τα είχε τακτοποιήσει και μεταγράψει σε ελληνικούς χαρακτήρες, συμμετέχοντας σε ετήσιο διαγωνισμό για τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας στον κόσμο. Για δύο συνεχόμενα έτη αναδείχθηκε νικητής και τιμήθηκε με Δίπλωμα Αριστείας από τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ της Ελλάδας. Τα χειρόγραφα που είχε μεταφέρει στην Κωνσταντινούπολη εντοπίστηκαν αργότερα από τον Rocco Aprile στην Ακαδημία Αθηνών, όπου είχαν μεταφερθεί μετά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1922, έπειτα από μια ενδιάμεση παραμονή τους στη Νέα Σμύρνη.
Με τη συνεργασία της Ακαδημίας Αθηνών και την άδεια της Ελληνικής Κυβέρνησης, τα τετράδια φωτογραφήθηκαν σελίδα προς σελίδα από τον Silvano Palamà και στη συνέχεια μελετήθηκαν, μεταγράφηκαν, μεταφράστηκαν και μεταφράστηκαν εκ νέου στα νέα ελληνικά και στα ιταλικά από τους Luigi Tommasi και Γιάννη Σιδηροκαστρίτη. Μετά από τρία χρόνια εντατικής εργασίας, τα Τετράδια της Κωνσταντινούπολης εκδόθηκαν σε τρεις τόμους από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ghetonìa σε συνεργασία με την Ένωση Δήμων της Grecìa Salentina.
Παράλληλα, ο μελετητής Salvatore Tommasi δημοσίευσε μια εκτενή και τεκμηριωμένη βιογραφία του Vito Domenico Palumbo.
Η έρευνα, ωστόσο, δεν σταματά εδώ. Το 2024, οι κληρονόμοι του μεγάλου λόγιου εμπιστεύθηκαν στον Σύλλογο Ghetonìa ό,τι απέμεινε από τη βιβλιοθήκη του (περίπου 1.200 τόμοι, που προστίθενται στους 400 τόμους που είχαν παραχωρηθεί πριν από είκοσι χρόνια και αποκαταστάθηκαν με φροντίδα του Συλλόγου), καθώς και τα χειρόγραφά του (επτά κιβώτια με σημειώσεις, τετράδια και φύλλα, σε αρκετά άτακτη μορφή). Το έργο που απομένει είναι μεγάλο: καταλογογράφηση, ψηφιοποίηση και διαδικτυακή διάθεση του υλικού, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Σαλέντο και το Δίκτυο Μουσείων της Απουλίας.
Ο τελικός στόχος είναι το σύνολο του υλικού του Palumbo, αφού τεθεί στη διάθεση των μελετητών, να επιστρέψει στην πατρική του οικία, ώστε αυτή —αφού αποκατασταθεί— να αποτελέσει το φυσικό σημείο αναφοράς για την αναζωογόνηση ενός δεσμού που δεν διεκόπη ποτέ ανάμεσα στη Grecìa Salentina και την Ελλάδα. Ευχόμαστε επίσης, μετά από τόσα χρόνια αναγνώρισης του έργου που επιτελεί ο Σύλλογος Ghetonìa εδώ και περίπου σαράντα χρόνια, να υπάρξει και κάποια απτή μορφή στήριξης. Silvano Palamà
